De Turmi rivier
Na ons bezoek aan Konso trekken we verder de Omo vallei in. Helaas gaat een bezoek aan de Karoo niet door. Door de regen is de weg te slecht om het Karoo dorp te bereiken.
Normaal eindigen in november de korte regens. Maar de regens vallen nog steeds in alle heftigheid. We hadden al de hele nacht regen en op weg naar onze campingplaats in Turmi barsten de buien los. Het lijkt wel een complete wolkbreuk die over ons heen komt.
De omgeving veranderd in een grauwwitte waas, het zicht is minder dan 50 meter en Atnafu onze chauffeur moet zich inspannen om alle te laat zichtbare kuilen en gaten in de niet verharde weg te ontwijken. Maar na ruim een uur klaart het op en wordt het langzaam droog. Een half uur later komen we aan in Turmi. Hier heeft het niet geregend! We worden op de camping ontvangen door een Hamar vrouw. De camping ligt aan een hele brede rivier. Een compleet droge rivier! Maar daar komt snel een einde aan. Een van de jeepchauffeurs voorspelt dat deze rivier binnen het kwartier gevuld wordt. En hij krijgt gelijk. We zien over de bijna volle breedte van de rivier een grote modderige golf aankomen en in no time is de twintig tot dertig meter brede rivierbedding gevuld met kolkend water. Pech voor een groep Hamar vrouwen die nu niet naar huis kunnen omdat de rivier te wild stroomt.
Het kloppend hart van dit gebied is dus de Omo-rivier. Deze ontspringt in de bergen in het zuidelijke deel van Ethiopië. Via uitgestrekte savannes en de woestijn eindigt hij zo’n 1.000 kilometer verder in het Turkanameer in Kenia. Deze rivier bereikt dus nooit de zee. Het stroomgebied van de Omo-vallei is bijzonder vruchtbaar. Met als gevolg dat hier op een klein stuk land relatief veel gewassen (kunnen) groeien. Hier leven verschillende oerstammen. Deze stammen kleden zich nog in dierenvellen, gedecoreerd me schelpen of kralen, hun haardos gedecoreerd met rode oker en kleikappen. Bij Turmi zijn dat de Banna en de Hamar.
De Arbore
Onderweg naar Turmi bezochten we eerst de Arbore (Erbore) stam. Via zandwegen rijden we ruim een uur over een zandweg steeds verder de ruige savanne in. En dan net als je het niet meer verwacht komen we aan bij het Erbore dorp. De stam leeft heel geïsoleerd en heeft nog nauwelijks contact met de moderne wereld. Er zijn nog maar ongeveer 4.500 Erbore over. Ze wonen tussen de plaatsen Turmi en Weyto. Het gebied van de Erbore grenst aan dat van de Hamar, maar die stam heeft nog 60.000 leden.
Jacqueline met een Arbore man
De Erbore werden vaak in de pan gehakt door de Hamar en hebben zich teruggetrokken in twee dorpen die dicht bij een politiepost en administratief centrum liggen. Hier zijn ze veilig voor de Hamar.
De Erbore onderscheiden zich door hun sieraden, bijzonder zijn de aluminium ‘horlogeband-achtige’ kettingen. We kopen bij deze stam als groep het foto’s maken af voor een vast bedrag. Maar dat werkt niet echt. Veel vrouwen en kinderen weigeren foto’s, duiken weg of vragen toch om geld. De meeste mannen niet. Een enkeling heeft er zelfs zichtbaar plezier in. Eén man wil graag met mij op de foto en daarna nodigt hij ook zijn vrouw uit om vereeuwigd te worden. Na een klein uur verlieten we de stam weer en vervolgden onze reis naar Turmi.
Bij de Daasanech
In de omgeving van Turmi wonen de trotse en vriendelijke Hamar. De vrouwen lopen in met kralen en kauri-schelpen versierde geitenvellen en hebben hun haar in kleine vlechtjes. Ze dragen metalen banden om hun armen, benen en nek en hebben vaak littekenweefsel als versiering op buik en schouders. Nou ja versiering… De mannen scheren hun haar in uitzonderlijke kapsels, doen er klei in, verven dit met beige en oranje kleuren en stoppen er struisvogelveren in.
Bij Turmi kamperen we dus twee nachten in tenten op een camping langs de rivierbedding.
Via een gammele boomstam oversteken…
De volgende dag staan we weer vroeg op omdat we de Daasanech ofwel Geleb stam gaan bezoeken die op bijna twee uur rijden, vlakbij de Keniaanse grens wonen. Onderweg zien we metershoge termietenheuvels en acaciastruiken tot aan de horizon. We zien een groep apen in een boom maar ook veel gieren en roofvogels.
Bij Omorate mogen we pas na pascontrole de Omo rivier oversteken, we zitten hier dichtbij het drielandenpunt Zuid-Soedan, Kenia en Ethiopië. Per vier steken we in boomstamkano’s het water over.
De kindjes laten je niet los…
De Daasanech kleden zich ook nog in dierenvellen gedecoreerd met schelpen en kralen. We hebben wederom een gids mee die ons van alles verteld over de leefwijze en die al te opdringerige stamleden op een afstand houdt. Desondanks heb ik binnen no time aan iedere kant 3 of vier kinderen die mijn hand vast willen houden. Beetje lastig fotograferen maar wel vertederend.
De iglo vormige hutten zijn opgebouwd met allerlei materialen. Natuurlijke materialen maar ook plastic en stukken ijzer worden gebruikt. De Daasanech leefden vroeger hoofdzakelijk van hun vee. Maar omdat hen heel veel land onteigend is in de laatste 50 jaar leven ze nu ook van wat landbouwproducten als pompoenen, bonen, mais en sorghum. Bij meisjes wordt de clitoris verwijderd en ook jongens worden besneden.
Een oudere Daasenech vrouw
Vrouwen dragen een geplooide koeienhuidrok, kettingen en armbanden, meestal worden zij rond 17-jarige leeftijd uitgehuwelijkt. De mannen dragen een geruite doek om hun taille en trouwen rond hun 20ste jaar. Als je als meisje niet besneden bent dan ben je een dier en mag je geen kleding dragen of trouwen.
De Daasanech staan bekend om hun creativiteit bij het bedenken van opsmuk. Een jong meisje droeg een hoofddeksel dat met tientallen kroonkurken en patroonhulzen versierd was. Al gauw verschenen er meerdere vrouwen met de meest fascinerende versieringen in het haar die – behalve uit kroonkurken – ook uit horlogebandjes, sleutels, deksels van blikjes, plastic doppen en veren bestonden.
Even gezellig bijpraten…
Het is nog geen middag als we weer terug zijn op de camping. Ook hier beginnen markten pas in de middag vanwege de afstanden die sommige stammen moeten lopen met hun waren. Dus hebben we tijd voor een vroege lunch.
De markt is weer heel leuk maar ik heb nog moeite om de Banna van de Hamar te onderscheiden. Ze lijken erg op elkaar. Op de markt wisselen geiten, onbewerkte honing, allerlei soorten bonen, rauwe boter, geurige kruiden, zure lokale yoghurt, tella (lokaal bier), tabak en gebruiksvoorwerpen van eigenaar en worden de laatste nieuwtjes besproken. Ook zit er kennelijk een kapper want we zien een groepje vrouwen die midden op het plein bezig zijn met het insmeren van het haar met klei. Later komen we die vrouwen tegen bij de bull jump ceremonie. Groenten en fruit zijn in dit droge gebied niet of nauwelijks te vinden.
Een vriendelijke man op de markt
De Hamar-bevolking woont in spitsvormige hutten die gemaakt zijn van gevlochten takken. Het zijn half nomadische veetelers. In het leven van de Hamar draait alles om het vee. De status en de rijkdom van een man wordt afgemeten aan de grote van zijn veestapel. Het vee wordt niet verkocht om te eten, omdat dit de status van de man zou schaden. Er wordt op kleine schaal sorghum verbouwd, een gewas dat op mais lijkt, maar een pluim in plaats van een kolf met zaadkorrels heeft. Het uiterlijk is zeer belangrijk voor de Hamar. Ze vallen op door hun kleding, haardracht en lichaam versiering. Zowel de man als vrouw besteedt veel aandacht aan het uiterlijk.
Hamar vrouwen op de markt
De Hamar mannen zijn dikwijls getooid met een ingewikkeld en kunstig kleikapsel. Het haar wordt in twee gedeelten, in het verlengde van de ooglijn, opgemaakt. Met behulp van een speciaal houten kammetje wordt laagje voor laagje bestreken met klei. De laagjes worden in verschillende richtingen aangebracht zodat er een dikke dot op het achterhoofd ontstaat. Vervolgens wordt er kruiselings stukken been in het kapsel geplaatst. Daarna wordt het voorste gedeelte behandeld. Deze laag is dunner omdat het haar daar korter wordt gehouden. In het achterste gedeelte worden gaatjes gemaakt om nadien versierselen in te steken zoals een struisvogelveer, houten stokjes of stukjes been. De randen van het kleikapsel worden rood gemaakt. Het kapsel is voorbehouden aan getrouwde mannen, hoewel er bij sommige stammen de jongere mannen om toestemming kunnen vragen om een kleikapsel te dragen. Daar staat dan wel een gift of het slachten van een geit of schaap tegenover. Om het kapsel te beschermen tijdens het slapen (de klei kan barsten, breken) gebruiken ze een neksteun, die overdag dienst doet als stoeltje.
Neksteun, mes en Kalasjnikov zijn onmisbare attributen van de gerespecteerde man. De mannen zijn ijdel en ontzettend trots op hun kapsel.
Uiterlijk zijn er veel overeenkomsten tussen de Banna en de Hamar stam. Hamar vrouwen dragen soms een metalen plaat op hun voorhoofd, wat bij de Bana stam niet voorkomt. Verder worden er meer gele en rode kralen in de kettingen gebruikt, hoewel die bij de Banna ook wel eens voorkomen. De Hamar hebben echter nooit blauwe kralen, de Banna wel.
De bull jump
Dansend, toeterend en zingend
De Hamar staan bekend om hun koeienspring ritueel. Wanneer een jonge man een bepaalde leeftijd bereikt dient hij dit ritueel te ondergaan om volwassen te worden. Dat geeft hem vervolgens het recht om te trouwen, vee te bezitten, en kinderen te krijgen. Voorafgaand aan de ceremonie wordt er dagenlang feestgevierd. Hierbij wordt er veel gegeten en gedronken, en alles in gereedheid gebracht voor de grote dag.
Als wij arriveren zijn de vrouwen in een soort trance bezig met hun dansen. Ze dragen aan hun onderbenen riemen met grote ijzeren bellen er aan. Samen met het gezang, het handgeklap en hun gestamp zorgt dat voor een oorverdovend lawaai. Ze dansen in groepen in ronde cirkels en springen zo nu en dan naar elkaar toe.
Een Hamar man aanschouwt het gedans en gezang
Als er bij de rivier een kudde koeien arriveert, is het kennelijk ook het startsein voor een bijzonder ritueel van de vrouwen. Zij spelen een belangrijke rol bij de ceremonie. Om hun toewijding te tonen aan de Hamer jongen die over de stieren springt, laten ze zich ritueel slaan met lange dunne takken. Ze kiezen de takken zelf uit en dagen de mannen (de “Maza”, die de bull jump ooit al eens voltooid hebben) uit het dorp uit om hen daarmee te slaan, door voor hun neus te dansen terwijl ze de takken in zijn hand duwen.
De Hamar man slaat toe
Als ze worden geslagen, laat deze een diepe wond achter op hun rug. De bloederige wonden en de littekens die daarna ontstaan zijn een ere teken, hoe meer littekens hoe hoger het aanzien van de betreffende dame. Om diezelfde reden maken ze de wonden ook extra vuil met as en houtskool om een nog groter litteken te krijgen. Al met al toch een pijnlijke toestand. De vrouwen zijn zeer trots op deze littekens die ze hun leven lang zullen dragen, ze getuigen immers van moed en genegenheid voor de familie. De vrouwen ondergaan de slagen dan ook zonder een krimp te geven. De zweepslagen geven een emotionele band tussen de vrouwen en de man. Door de enorme pijn voor hem te ondergaan, zal de man in slechte tijden ook alles voor hen doen.
De zweepslagen laten hun sporen achter…
Als het eenmaal zover is, dan wordt het hoofd van de jonge man gedeeltelijk kaalgeschoren, en hij wordt met zand gewassen om zijn zonden uit te wissen. Ook wordt hij met koeienstront ingesmeerd om hem kracht te geven. Dan worden uit een kudde koeien 8 stieren uitgezocht die door jonge mannen Ze worden met veel moeite apart in een rij gezet, de zijkanten tegen elkaar. Aan de ene kant worden ze vastgehouden bij de staarten, aan de andere kanten bij de nek of tongen. Zij symboliseren de vrouwen en kinderen van de stam. Door minimaal vier keer op de koeien te springen en er overheen te rennen krijgt hij symbolisch gezag over de vrouwen en kinderen, en is hij daarmee volwassen. Dan is het tijd om te springen. Onze bull jumper weet zelfs een keer of 8 over de koeien te springen. Een mooie prestatie.
De Bull Jump
De regels tussen Hamar-man en -vrouw zijn strikt. De vrouwen moeten voor hun trouwen veel seksuele ervaring op doen. Na hun trouwen mogen ze alleen met hun man naar bed. De getrouwde mannen mogen altijd met iedere ongetrouwde vrouwen seks hebben en zij kiezen de vrouwen, die daar niets in te zeggen hebben. Een man mag wel zes of zeven vrouwen hebben. Aan de versieringen van de vrouwen is te zien of ze getrouwd zijn, hoofd- of bijvrouw zijn en of ze rijk zijn. Zowel meisjes als jongens worden besneden als ze jong zijn.
Tjonge, wat hadden wij geluk dat we dit ritueel, dat meestal in de vruchtbare periode kort na de regens plaats vindt, mee mochten maken. Hier geen gezeur om birrs, de Hamar lijken ons niet eens op te merken… Dat dit in deze tijd nog steeds kan!!! De Ethiopische regering heeft geprobeerd dit merkwaardige ritueel te verbieden, met name het met zwepen slaan van de vrouwen, maar dit is dus tot nu toe niet gelukt.
Wat een enerverende dag weer, en het houdt niet op. Morgen vertrekken we naar Jinka voor nog meer stammenbezoeken.
Wat ongelooflijk mooi dat jullie de rituelen allemaal hebben mogen meemaken. Een herinnering voor het leven!